Günümüzde psikoloji literatüründe en yaygın kabul gören tükenmişlik (burnout) tanımı, sosyal psikolog Christina Maslach tarafından yapılmıştır. Maslach, tükenmişliği üç boyutlu bir sendrom olarak tanımlar. Bu sendrom özellikle işi gereği sürekli olarak diğer insanlarla yüz yüze, yoğun etkileşim içinde çalışan profesyonellerde sıklıkla ortaya çıkmaktadır.
Maslach'ın 3 Boyutlu Tükenmişlik Modeli
Tükenmişlik sendromu aniden ortaya çıkmaz; duygusal, bilişsel ve davranışsal aşamalardan geçerek kendini gösterir. Maslach'ın modeline göre bu sendromun üç temel boyutu şunlardır:
- Duygusal Tükenme
- Duyarsızlaşma
- Kişisel Başarıda Düşme Hissi
1. Duygusal Tükenme (Emotional Exhaustion)
Çalışanların kendilerini yorgun ve duygusal yönden aşırı yıpranmış hissetmelerini ifade eder. Kişinin işinde aşırı yüklenmiş olma duygularını tanımlar. Duygusal kaynakların bittiği hissine kapılmak bu boyutun en temel özelliğidir.
Bu duygusal yorgunluğu yaşayan bir birey, hizmet verdiği kişilere karşı geçmişte olduğu kadar özverili ve sorumlu davranamadığını düşünür. Gerginlik ve engellenmişlik hisleriyle doludur. İşe gitmek, kişi için büyük bir endişe kaynağı haline gelir. Duygusal kaynakları tamamen tükenen birey, yeni bir iş gününe başlamak için gereken enerjiden yoksundur ve bu enerjiyi tekrar dolduracak kaynağı bulmakta zorlanır.
2. Duyarsızlaşma (Depersonalization)
İşi gereği karşılaştığı insanlara ve işin kendisine karşı geliştirilen soğuk, ilgisiz, katı ve insani olmayan tutum, tükenmişlik sendromunun ikinci kriteri olan duyarsızlaşmayı oluşturur. Dozu gittikçe artan bu negatif reaksiyon çeşitli şekillerde kendini gösterir:
- Kişinin karşısındakine aşağılayıcı, kaba veya mesafeli davranması.
- Hizmet verilen kişilerin rica ve taleplerinin göz ardı edilmesi, onlara birer nesne gibi davranılması.
- Çalışılan kuruma ve etkileşimde bulunulan bireylere karşı umursamaz ve alaycı (sinik) bir tavır takınılması.
- Küçültücü dil kullanımı, insanları kategorize etme ve katı kurallara sığınma.
Kişi, başkalarından sürekli kötülük geleceğini sanma eğilimine girebilir ve gerekli yardımı sağlamada başarısız olur. Diğer insanların hayatından çıkıp kendisini yalnız bırakmasını içten bir şekilde arzu eder.
3. Düşük Kişisel Başarı Hissi (Reduced Personal Accomplishment)
Kişisel başarı, bireyin içindeki yeterlilik duygularını tanımlarken; kişisel başarısızlık, kişinin kendisini işinde yetersiz ve eksik olarak değerlendirmesini ifade eder. Bu aşamada birey yoğun bir başarısızlık duygusu içindedir.
Başkaları hakkında geliştirilen olumsuz düşünce tarzı (duyarsızlaşma), bir süre sonra kişinin kendisi hakkında da negatif düşünmesine yol açar. Yanlış davranışları nedeniyle kendisini suçlu hisseden birey, "kimsenin kendisini sevmediğine" dair bir inanç geliştirebilir. İçinde ilerleme kaydedemediğini, hatta gerilediğini düşünen kişi, kendisine karşı acımasız bir başarısızlık hükmü verir.
Tükenmişlik Sendromunun Fiziksel Belirtileri Nelerdir?
Tükenmişlik yalnızca psikolojik bir süreç değildir; bedensel sağlık üzerinde de ciddi yansımaları bulunur. Başlıca fiziksel belirtiler şunlardır:
- Sürekli yorgunluk ve bitkinlik hali
- Geçmeyen baş ağrıları ve kronik uyku problemleri (uykusuzluk)
- Solunum güçlüğü ve bedensel uyuşukluk hissi
- Açıklanamayan kilo kaybı veya yeme düzeni bozuklukları
- Vücutta genel ağrı ve sızılar
- Yüksek kolesterol ve koroner kalp rahatsızlığı belirtilerinde artış
- Bağışıklık sisteminin zayıflamasına bağlı olarak çok sık görülen soğuk algınlığı ve grip