Eğitim bilimleri ve öğrenci psikolojisi alanında sıkça incelenen okulda kaçınma davranışı, öğrencilerin fiziksel olarak okulda bulunsalar dahi akademik ve sosyal süreçlerden kopmalarını ifade eder. Literatürde (Angenent ve de Man, 1996:127) açıkça belirtildiği üzere, sınıf içi davranış sorunları temelde üç ana boyutta ele alınmaktadır: pasif, aktif ve reaktif kaçınma.
Öğrencilerde Görülen Kaçınma Davranışı Türleri Nelerdir?
Her öğrencinin derslere ve okul ortamına karşı geliştirdiği savunma veya kaçış mekanizması farklıdır. Eğitimcilerin ve ebeveynlerin doğru pedagojik yaklaşımlar geliştirebilmesi için bu türlerin davranışsal özelliklerini doğru tanıması kritik bir adımdır.
1. Pasif Kaçınma Davranışı (İçe Kapanma ve İzolasyon)
Pasif formda kaçınma davranışı gösteren bir öğrenci, olaylara fiziksel olarak müdahale etmez ancak zihinsel olarak ortamdan tamamen uzaklaşmıştır. Bu durum genellikle sınıf içinde "görünmez olma" çabası olarak yansır. Pasif kaçınma sergileyen bir öğrencinin temel özellikleri şunlardır:
- Dersteki tartışmalardan ve grup projelerinden kendini uzak tutma.
- Olaylara veya krizlere müdahale etmeyip her şeyi kendi haline bırakma.
- Sınıf ortamında sürekli hayaller kurma ve dersten zihinsel olarak kopma.
- Okulun sunduğu kültürel veya sosyal aktivitelere kesinlikle karışmama.
2. Aktif Kaçınma Davranışı (Dikkat Çekme ve Sabotaj)
Pasif durumun tam aksine, aktif kaçınmada öğrenci enerjisini öğrenmeye değil, sınıfın ve öğretmenin dikkatini dağıtmaya harcar. Dersin bütünlüğünü bozan bu formun en belirgin özellikleri şunlardır:
- Sınıf içinde kendini gereksiz yere reklam etme çabası.
- Dersin akışını ve ciddiyetini doğrudan bozan palyaçoluk yapma eğilimi.
- Ortamın doğasına uymayan, dikkat dağıtıcı ve aptalca hareketler sergileme.
3. Reaktif Kaçınma Davranışı (Otoriteye Başkaldırı ve Yıkıcılık)
En agresif ve sınıf yönetimi açısından en zorlayıcı tür olan reaktif kaçınmada, öğrenci doğrudan okula, öğretmenlere veya kurallara karşı yıkıcı bir tavır takınır. Bu durum genellikle derin psikolojik birikimlerin dışavurumudur:
- Öğretmenleri, okul idaresini ve sistemin kurallarını sürekli ve sert bir dille eleştirme.
- Derslere ve akademik sürece karşı ilgisizliğini açıkça belli etme ve meydan okuma.
- Sınıf ile okul içindeki huzuru bozma, disiplin kurallarını kasıtlı ihlal etme.
- Akranlarıyla ve öğretmenleriyle sürekli bir geçimsiz olma durumu sergileme.
Eğitimciler İçin Özet ve Sonuç
Bir öğrencinin aktif, pasif veya reaktif kaçınma davranışı sergilemesi, eğitim sisteminde veya öğrencinin iç dünyasında çözülmesi gereken yapısal bir soruna işaret eder. Öğrencinin sergilediği bu kaçınma davranışlarının temelindeki bilişsel süreçleri ve uyumsuz şemaları sağlıklı bir şekilde çözümleyebilmek adına mutlaka bir uzman psikolog desteği alınması son derece faydalı olacaktır.